مختصری پیرامون غلات
مقدمه:
غلات شامل گياهان يك ساله خانواده گندميان است كه براي مصرف دانه ريز و يا دانه درشت آنها و يا علوفه شان كشت مي گردند. از كل اراضي جهان تقريباً 34% آن زير كشت زراعي و مراتع قرار مي گيرد. از كل توليدات كشاورزي محصولاتي نظير برنج ، گندم ، ذرت ، جو در اين ميان نقش مهمي را ايفا مي كنند.
طبقه بندي غلات:
طبقه بندي غلات براساس روشهاي مختلفي انجام مي گيرد:
نوع استفاده: براساس استفاده غلات به دو گروه تقسيم مي شوند.
A» غلات دانه اي (Grain cereals) وB» غلات علوفه اي (Forage cereals)
غلات را براساس نوع استفاده به دو گروه فوق تقسيم مي شوند. غلات دانه اي غلاتي هستند كه هدف از كشت آنها برداشت دانه شان مي باشد كه اين دانه اگر به مصرف انسان برسد به اين نوع غلات Food-grain cereals گويند نظير برنج و گندم و اگر اين دانه به مصرف دام برسد به آن Feed- grain cereals گويند البته بايستي توجه داشت كه بعضي از غلات نظير چادار در بعضي از مناطق (اروپاي شرقي) به تغذيه انسان مي رسد در صورتي كه در بعضي از مناطق ديگر يا به عنوان علف هرز است و يا به تغذيه دام مي رسد.
غلات علوفه اي غلاتي هستند كه هدف از كشت آنها توليد علوفه بوده نظير سورگوم و سودان گراس (جارو)
2) منطقه كشت (نيازسرمايي):
A» غلات سردسيري (Cold-season cereals)
B» غلات گرمسيري (Warm- season cereals)
غلات نواحي سردسيري غلاتي هستند كه براي تكميل دوره ي زندگي خود به يك دوره سرماي زمستاني يا اوايل بهاري نياز دارند. در صورتي كه اين نياز سرمايي بر طرف نگردد گل نخواهد داد اين غلات به علاوه به دماي پايين تحمل بيشتري دارند نظير گندم ، جو، چاوادار ، يولاف .
غلات نواحي گرمسيري نياز به دوره ي سرما ندارند و تحمل سرماي زمستاني يا اوايل بهاري را ندارند و حداقل دماي قابل تحمل توسط آنها سيزده تا چهارده درجه سانتيگراد مي باشد. نظير ذرت ، ذرت خوشه اي ، سودان گراس ، برنج ، ارزن.
3) براساس اندازه دانه:
A» غلات دانه ريز Small- grain cereals
B»غلات دانه درشت Large- grain cereals
از گروه اول مي توان گندم و جو ، چاودار ، يولاف و از گروه دوم ذرت را مثال زد.
ذرت:
منشاء اوليه ذرت در آمريكاي مركزي مي باشد و امروزه ذرت به عنوان اصلي ترين زراعت جهت تأمين مواد غذايي در آمريكاي شمالي و مركزي قبل از كشف قاره جديد كرسيتف كلمپ شناخته شده است. مطالعات اوليه نشان دهنده اين است كه دركشورمكزيك ذرت حدود 4500 سال قبل از ميلاد كشف شده است. در آمريكا ذرت نه تنها به عنوان غذاي اصلي مردم محسوب مي گرديده است بلكه نقش و اهميت بسيار زيادي در زندگي ، آداب و رسوم و مراسم مذهبي و تاريخ مردم داشته است. پس از كشف قاره آمريكا توسط كرسيتف كلمپ در قرن 15 (1493 ميلادي) ذرت ابتدا به اسپانيا و سپس به ايتاليا و پرتغال وساير كشورهاي اروپايي رفت. بعدها در اوايل قرن 16 پرتغالي ها ذرت را به اندونزي ، آفريقا ، آمريكا و چين بردند پس از ورود ذرت به اروپا تصور بر اين بوده است كه منشاء ذرت كشورهاي آسيايي است به همين دليل آن را ذرت تركي مي گفتند.
كشت وسيع ذرت در كشور ما ايران حدوداً از سال 1367 همراه باتسهيلات قائل شده از طرف وزارت جهادسازندگي آغاز شده است.
در سال 1734 ، لنيه ذرت را با نام Zea mays به جهانيان اعلام كرد، Zea داراي ريشه ي يوناني (Zoe in) به معناي زندگي و mays از نام قبيله اي از سرخپوستان (mahin) گرفته شده است.
اهميت ذرت:
ذرت به دليل قدرت سازش پذيري فراوان خود به شرايط اقليمي به سرعت در تمام دنيا گسترش يافته است و مكان سوم را بعد از گندم و برنج از نظر سطح زير كشت به خود اختصاص داده است. ذرت بيشتر براي استفاده از دانه و سيلو كردن علوفه آن كشت مي گردد.30% تا 35% از توليدات جهاني ذرت به طور مستقيم به تغذيه انسان مي رسد به شكل آرد ، شيريني ، كنسرو و فرني. 60% تا 75% ذرت توليدي جهان به طور مختلف به مصرف دام مي رسد( دانه، علوفه، و....) و حدود 5% از توليد ذرت در جهت تهيه فرآورده هاي صمغي از جمله نشاسته، شربت قند، روغن اختصاص مي گردد. همچنين از ساقه ي آن در صنعت كاغذ سازي و تقوا سازي و از چوب بلال آن جهت تهيه اسيداستيك ، قطران زغال و فور فورال استفاده مي شود.
انواع ذرت:
ذرت را براساس شكل اندازه بذر و نتيجتاً مورد مصرف به گروه هاي زير تقسيم مي كنيم:
A» ذرت دندان اسبي Dent corn :
در اين نوع ذرت دانه در برش طولي اندوسپرم داراي يك لايه نيم سخت تنها در اطراف اندوسپرم و در واقع در قسمت ديواره هاي جانبي مي باشد و دروسط نرم و آردي است. در زمان رسيدگي بذر به دليل از دست رفتن آب بذر، بذر در قسمت وسط فرو رفته شده و شبيه دندان اسب مي شود. اين نوع صرفاً در تهيه علوفه و سيلو مصرف مي شود.
B» ذرت آجيلي pop corn :
اندوسپرم اين ذرت بجز مقدار بسيار اندكي در اطراف جنين سخت مي باشد. در اين نوع ذرت دانه ريز و غني از pro است با حركت دادن به دانه رطوبت اندوسپرم تبخير مي گردد و به طور ناگهاني حجم دانه ها افزايش خواهد يافت . در نتيجه دانه منفجر شد اندوسپرم به شكل كف صابون مي شود.
همان طور كه از اسم اين ذرت مشخص است اين نوع ذرت مصرف آجيلي دارد.
C» ذرت شيرين Sweat corn :
در اين نوع ذرت آندوسپرم غني از هيدراتهاي كربن قابل حل و فقير از نشاسته است . اين حالت بر خلاف تمامي انواع ذرت است كه در آنها مقدار آميلوپكتين بسيار زياد است.
اين نوع ذرت دانه هايش در زمان رسيدگي آب خود را از دست داده و چروكيده مي شود. موردمصرف اين ذرت در تغذيه انسان وعمدتاً در كنسرو سازي است.در بين انواع ذرت داراي
قدرت پنجه زني است.
D» ذرت بلوري ( Flin corn):
اين نوع ذرت دانه ريز و كوچك است و بافت شاخي قسمت اعظم فضاي دانه را به خود اختصاص داده است. و نشاسته بسيار در اطراف جنين وجود دارد يكي از اين نوع ذرت عمدتاً در مرغداري ها استفاده مي شود.
E» ذرت آردي Flouer corn:
تمام اندوسپرم اين نوع ذرت آردي مي باشد . دانه ها در اين نوع ذرت كروي بوده است در كشور هاي آمريكاي لاتين از آن براي تهيه نان استفاده مي كنند.
F» مومي Waxy corm :
در اين نوع ذرت نوعي نشاسته است كه در آ ن واحدهاي تشكيل دهنده نشاسته يعني گليكوژن و آميلوپكتين نسبت هاي متفاوتي را با ساير انواع ذرت نشان مي دهند. به اين ترتيب كه در اين نوع ذرت بر خلاف ساير ذرتها مقدار گليكوژن بيش از آميلوپكتين است.مورد مصرف اين ذرت بيشتر در تحقيقات به نژادگري است.
J» ذرت غلاف دار Sheathy corn:
در اين نوع ذرت برخلاف ساير انواع دانه ها در زمان رسيدگي داراي پوشش مي باشند. مورد مصرف اين نوع ذرت در فعاليت هاي نژادي است.
عوامل موثر بر رشد و نمو ذرت:
1) نور: ذرت گياهي است C4 ذرت از لحاظ واكنش به نور و فتوپريوديسم از انواع بي تفاوت تا روز كوتاه مي باشد.
تعداد ماده ي خشك توليدي در يك زراعت كامل ذرت در واحد سطح بسيار بيشتر از توليد ساير گياهان زراعي مي باشد. يعني اين كه ذرت قادر است از نور به مراتب بيش از ساير گياهان زراعي جهت توليد ماده ي خشك استفاده نمايد. و هرچه مقدار نور تابشي در منطقه بيشتر باشد عملكرد ذرت نيز بيشتر است.
2) رطوبت: براي توليد هر واحد ماده ي خشك بسته به شرايط محيطي گياه ذرت به 233 تا 445 واحد آب نياز دارد. گياه ذرت را مي توان در مناطقي كه حداقل بارندگي ساليانه آن 375mm باشد به صورت ديم كشت نمود.
حساس ترين مرحله ي رشد گياه ذرت به كم آبي شامل فاصله ي زماني ظهور سنبله تا پايان مرحله پر شدن دانه ونيز ( دانه بستن ) زمان ظهور تاج ذرت مي باشد . آب دادن ذرت مثل گندم است.
تناوب در ذرت:
گياه ذرت در مناطق معتدله توقع زيادي از نظر زراعت قبلي خود ندارد. چون زمان كشت آن در بهار بوده و به حد كافي دير مي باشد و تناوب زراعي در منطقه هرچه كه باشد امكان وارد كردن ذرت در آن وجود دارد به علاوه در مناطق معتدله نسبت به مناطق گرمسيري ذرت آفات و بيماري هاي مشترك كمتري با ساير غلات دارد. لذا كشت متوالي آن در تناوب با ساير غلات مشكل ساز نخواهد بود.
بهترين گياه بيش كشت براي ذرت علي رغم تمام موارد ذكر شده لوبيا، شبدر و يونچه و سويا مي باشد.
تهيه ي زمين:
در ذرت بسته به بافت خاك متفاوت مي باشد. در زمين هاي رسي با مقدار قابل توجه مواد آلي بايستي ابتدا در پائيز شخم با عمق cm30-20 زده شود.اما در خاك هاي سبك به خصوص در مناطق معتدله مي توان اين شخم را در بهار انجام داد. در گياه ذرت ضرورت دارد كه قبل از كاشت بذر به وسيله ي قارچ كش ضد عفوني گردد. بذر مورد استفاده جهت كاشت علاوه بر اين بايستي حداقل داراد 98% خلوص و 90% قوه ي ناميه داشته باشد. علاوه بر اين در صورتي كه از بذرهاي هيبريد استفاده گردد بايستي هر ساله جهت كشت بذر هيبريد تهيه شده از مراكز تحقيقاتي را مورد استفاده قرار داد.
در مورد گياه ذرت بسته به مورد مصرف آن فاصله ي رديف هاي كاشت ذرت متفاوت است و ازcm 50 تا 75 مي باشد. و كاملاً روش كشت در مورد گياه ذرت روش جوي پشته ايي است.
زمان كاشت ذرت:
زمان كاشت ذرت وقتي است كه درجه حرارت خاك در عمق كاشت (حداكثر cm10) در اوايل صبح (8 صبح) 8 تا 10 درجه باشد و هوا همچنين رو به گرمب باشد.
ميزان بذر مورد نياز جهت كشت ذرت:بسته به اين كه هدف از كاشت ذرت برداشت دانه تهيه ي سيلو و يا علوفه باشد مقدار بذر مصرفي در واحد سطح متفاوت است. بدين ترتيب كه در كشت دانه اي kg15 تا 18 در هكتار در سيلويي kg 25 تا 30 و علوفه اي kg 50 تا 70 خواهد بود.
برداشت ذرت:
زمان برداشت ذرت در صورتي كه از كمباين استفاده گردد بايستي رطوبت دانه در حد 20% تا 24% باشد. پس راه عيني جهت تعيين زمان برداشت ديدن لايه سياه رنگ در منطقه ناف جنين مي باشد. اين لايه كه به (Black layer) معروف است در واقع سدي است در برابرارتباط غذايي گياه و دانه و تشكيل آن نشان دهنده به پايان رسيدن انتقال به دانه مي باشد.
هيبريد در ذرت:
امروزه در كشت گياه ذرت از انواع هيبريد استفاده مي شود. هيبريدهايي كه در حال حاضر از آنها جهت كشت استفاده مي گردد عبارتند از هيبريدهاي ساده: ( Single cross) يا Sc و يا هيبريدهايدو گانه يا ) Double corss) و يا Dc ويا هيبريدهاي سه گانه و يا (Three way cross) ويا Tc مي باشد.
در هيبريد نوع اول دو Line خالص با يكديگر تلاقي داده مي شود.
Line خالص: گياهي است كه از لحاظ تمامي ژن هايش حالت هموژيگوسباشد.
در هيبريد نوع دوم حاصل از تلاقي دو هيبريد ساده مي باشد و هيبريد نوع سوم از تلاقي يك Line خالص و يا هيبريد ساده مي باشد. هيبريدها به طور متوسط عملكردشان 40% تا 50% بيش از گونه هاي معمولي ذرت است. اما در بين انواع هيبريد، هيبريدهاي ساده بيشترين عملكرد را دارند.
مورفولوژي ذرت:
1)ريشه:
ذرت گياهي است يكساله و علفي با ريشه هاي عموماً افشان جنين بذر در ذرت در زمان جوانه زني تنها توليد يك ريشه ي بذري را مي نمايند. اين ريشه بسيار سريع رشد كرده توليد انشعاب مي نمايد و به صورت مستقيم در خاك فرو مي رود.
چند روز بعد از رويش گياه در داخل خاك در عمق چندcm از سطح خاك اولين گره ي ساقه بوجود مي آيد. فاصله ي بذر و اولين گره ساقه را اصطلاحاً فروكوتيل مي گويند.سلول فروكوتيل بسته به عمق كشت متغيير مي باشد. از فروكوتيل نيز 3تا 7 ريشه ي نا به جا خارج مي گردد. اين ريشه ها همراه با ريشه ي جنيني ذرت ريشه هاي اوليه را تشكيل داده و نقش آن ها تأمين آب ومواد غذايي براي 2 تا 3 هفته ي اول رشد گياه مي باشد. بعد از آن گياه مقدار زيادي گره فاصله ي بسيار كمي از يكديگر به روي ساقه ي زيرزميني ايجاد كرده كه تمامي اين گره ها در ظاهر به شكل يك گره مشاهده مي شوند كه به اين مجموعه گره ها گره انشعاب گويند.و در آنجا نقطه ي رويشي گياه قرار دارد. هر گره ي زير زميني مي تواند 4 تا 16 ريشه را توليد كند. به ريشه هايي كه از گره انشعاب خارج مي شوند ريشه هاي تاجي يا (Cronal roots) گويند. بين گره هاي موجود در گره ي انشعاب و طول عمر گياه رابطه ي مستقيم وجود دارد يعني هرچه گياه دير رس تر باشد تعداد گره هاي آن نيز بيشتر مي باشد. هرچه ميزان رطوبت خاك كمتر باشد فضاي اشغال شده توسط اين ريشه ها بيشتر خواهد بود.
از دومين تا هفتمين گره ساقه ي موجود بر سطح خاك ريشه هايي خارج مي گردد كه به اصطلاح به آن ها ريشه هاي هوايي (Aerial roots) گويند. اين ريشه ها وارد خاك شده و علاوه بر استقرار گياه در جذب آب و املاح نقش دارند.
2) ساقه :
ساقه در ذرت استوانه اي شكل و معمولاً با مقطع بيضوي مي باشد همچنين ساقه ي آن نظير ساير غلات بند بند اما تو پر مي باشد در ذرت انواع پا كوتاه به ورس جهت كشت مطلوب تر مي باشد بعلاوه ارقام دير رس نسبت به ارقام زود رس پابلند تر مي باشند . تمام انواع ذرت به استثنأ ذرت شيرين قدرت پنجه زني ندارند.
۳) گل آذين ذرت :
ذرت گياهي است تك پايه كه در آن اندام جنسي نرو ماده به روي يك پايه قرار دارد. اما از هم جدا مي باشند علاوه براين ذرت گياهي است دگرگشن (Cross pollinated) كه درآن هر بوته توسط بوته ي ديگري بارور مي گردد. گل آذين نر در ذرت به صورت پانيكل و با خوشه مي باشد كه به تاج ذرت يا Tassel معروف است. هر سنبله چه در گل آذين نر در قاعده ي خود داراي 2 بوده و در داخل هر سنبلچه دو گل وجود دارد كه هر گل شامل يك پالت، دو پرچم، دو بالشتك و يك تخمدان تحليل رفته مي باشد. هر پرچم تا حدود 2000 دانه گرده را توليد كرده پس هر گل آذين نر حدود 25 ميليون و حتي بيشتر دانه گرده را توليد مي كند سپس دانه هاي گرده توليد شده در اثر نيروي ثقل به مناطق مختلف منتقل مي گردد.
گي آذين ماده در ذرت از نوع سنبله بوده و بلال و يا Ear معروف مي باشد. بلال در ذرت توسط برگ هاي تغيير شكل يافته ايي موسوم به پوشش بلال و يا (Husk) احاطه شده است. تتعداد گل آذين ماده يا بلال در ارقام امروزي در هر بوته يك عدد مي باشد. بلال در ذرت داراي يك محور مركزي قطور كه همان محور سنبله مي باشد و به cob موسوم است تشكيل شده است. سنبله چه ها به صورت جفت بر روي محور قطور قرار گرفته اند به همين دليل همواره تعداد رديف هاي دانه ي موجود در بلال ذرت زوج مي باشد.
سنبله چه ها بدون پايه بر روي محور سنبله قرار گرفته و حاوي دو گل مي باشد كه همواره تنها گل فوقاني بارور مي شود در غير اين صورت بلال نامنظم مي گردد. هر گل داراي پالت، يك تخمدان مي باشد. در ذرت خامه بسيار طويل شده و مجموعه خانه هاي گل هاي مختلف از انتهاي پوشش هاي بلال خارج مي گردند به مجموعه ي خامه ها و كلاله ها در ذرت اصطلاحاً كاكل ذرت يا Silk گويند. در ذرت به دليل آن كه رنگ دانه توسط پديده ي Xenia كنترل مي گردد. يعني اين كه رنگ دانه را جنس نر تعيين مي كند ممكن است بر روي يك بعدل ذرت دانه هايي به رنگ هاي مختلف مشاهده شود.
نكاتي كه در زمان كاشت ذرت بايد بدان توجه كرد :
ذرت را بديل داشتن ريشه هاي عميق و قدرت در جذب مواد غذايي نسبت به حاصلخيزي خاك توقع چنداني ندارد. اما به شوري خاك بسيار حساس است. بهترين نوع خاك در كشت ذرت خاك هاي عميق با بافت متوسط زهكشي خوب و قدرت نگهداري آب زياد مي باشد. گياه ذرت بيشترين عملكرد خود را در شرايطي خواهد داشت كه PH خاك حدود 5/6 تا 7 مي باشد.
